amanita muscaria i legenda pioruna w gwatemali i meksyku (pdf)
wersja pdf

zakładki

szukaj na psilosophy:  
   

Amanita muscaria i legenda pioruna w Gwatemali i Meksyku

(Amanita muscaria and the thunderbolt legend in Guatemala and Mexico)
by

Bernard Lowy

Botany Department, Louisiana State University, Baton Rouge, 70803

Mycologia, 66, 188-191 (1974)


[ tłumaczenie: cjuchu ]

Wczesny człowiek był głęboko poruszony najwyraźniej cudownymi atrybutami błyskawic i pioruna, które pierwsze roznieciły w nim strach, następnie szacunek i cześć dla mocy, którą jego bogowie przejawiali w tych niesamowitych zjawiskach. Szczególnym zainteresowaniem dla etnomikologa jest przyczynowe skojarzenie w umyśle prymitywnego człowieka piorunów i grzybów, a wśród kultur, w których to magiczne przymierze zostało włączone do narodowych mitologii były rzymskie i hinduistyczne. W tradycji romańskiej wierzono, że niektóre grzyby wyskakują z ziemi w miejscach uderzonych przez piorun a według tradycji hinduskiej odnotowanej w Rigwedzie, stwierdza się, że "Parjanya, bóg pioruna był ojcem Somy" (Wasson, 1969). Wasson dokładnie zbadał dostępne dowody na identyfikację somy i wywnioskował, że najbardziej przekonującą interpretacją, na jaką możemy obecnie liczyć, jest jej tożsamość z Amanita muscaria (L. ex Fr.) Hooker.

W ciągu kilku ostatnich lat, przebadałem niektóre aspekty etnomikologii w Amerykach, głównie tych dotyczących kamieni grzybów i kodeksów Majów (Lowy 1968, 1971, 1972a, b). W wyniku badań przeprowadzonych w Gwatemali, Meksyku i Hondurasie w czerwcu i lipcu 1973, ustalono, że na wyżynach gwatemalskich i w południowym Meksyku istnieje tradycja, która łączy Amanita muscaria z piorunem. Wstępnym dociekaniom w zachodnim Hondurasie nie udało się jak dotąd odkryć śladu tej legendy, ani nie znalazłem go w El Salvadorze. Pierwsze napomknienie, że taka mitologia może być zachowana wśród rdzennej ludności Ameryk nadeszło w 1970 roku w trakcie mojej pracy polowej w Meksyku i Gwatemali. Chociaż skompilowałem w tym czasie mały słownik grzybowy dla kilku indiańskich języków, poszukiwano dalszych możliwości weryfikacji znaczeń niektórych słów u innych rodzimych informatorów i poprzez konsultację z profesjonalnymi lingwistami. Obecnie pod ręką są wystarczające dowody, by uzasadnić twierdzenie, że w niektórych regionach Nowego Świata, legenda Amanita muscaria-pioruna jest mocno wszczepiona w umysły swoich autochtonicznych mieszkańców.

Podczas gdy przesłuchiwałem trzech młodych dwujęzycznych (mówiących w quiche-hiszpańskim) Indian, będących uczestnikami językowego "Proyecto Francisco Marroquin" w Antigua, w Gwatemali w czerwcu 1973, informatorzy ci jednoznacznie zidentyfikowali Amanita muscaria na kolorowej fotografii. Ich nazwą na tego grzyba w dialekcie Quiche było "kaquljá :". Po zapytaniu, co to słowo oznaczało, przetłumaczyli je na hiszpański jako "trueno", oznaczające piorun. Po konsultacji między sobą i zapytaniu przeze mnie i dr. Williama Normana, specjalisty Quiche, było oczywiste, że to nie tylko grzmot był oznaczany "kaquljá :", ale towarzysząca mu błyskawica, gdy uderza w ziemię podczas burzy. Równorzędnym terminem w języku hiszpańskim jest "rayo." Było ono wyraźnie odróżniane od słowa w Quiche "xkoyopá :'," lub "relampago" w hiszpańskim, błysk błyskawicy, które, według moich informatorów, nigdy nie było stosowane na oznaczenie grzyba. Interesujące jest również to, że ludzie mówiący w ojczystym języku nie mogą zaoferować żadnego wyjaśnienia na stosowanie słowa "kaquljá :" dla Amanita muscaria, wskazując tylko, że było ono w powszechnym użyciu. Jego rodowe pochodzenie już dawno zostało zapomniane. Zgodnie z moją wiedzą, jest to pierwszy raport, że piorun i Amanita muscaria okazały się być blisko spokrewnione w folklorze ludności tubylczej w obu Amerykach.

W "Proyecto", Amanita caesarea (Scop. ex Fr.) Pers. ex Schw. został łatwo rozpoznany na mojej kolorowej fotografii przez mówiących w ojczystym Quiche, Cakchiquel, i Mam. Był on nazywany "q'atzu :i" (lub jednym z jego wariantów "atzui" lub "atzu") przez Quiche, słowo, które potwierdziłem przy wielu poprzednich okazjach w regionach Gwatemali mówiących językiem Quiche. Wśród Cakchiquel z Solola i Panajachel, Amanita caesarea jest znany jako "q'uatzu :y", co zostało zweryfikowane przez grupę Cakchiquel dr. Normana w "Proyecto." Lic. Nora England, specjalistka od języka Mam tamże, uprzejmie pozwoliła mi zapytać jej rodzimych studentów Mam, a oni słowo "xq'antzy:" dawali dla Amanita caesarea, lecz zdjęcie Amanita muscaria nie zostało przez nich rozpoznane. Grupa Cakchiquel również zidentyfikowała Amanita muscaria ze zdjęcia, wiedząc, że jest trujący i nazywając go "ruk'awach q'uatzu:y", trujący "q'uatzu :y", lecz żadna inna konotacja nie była przez nich kojarzona z tym grzybem.

Kilka kilometrów na północ od Chichicastenango, w lasach sosnowych wzdłuż drogi do El Quiche, ponownie zebrałem (lipiec, 1973) zarówno Amanita muscaria jak i Amanita caesarea i wróciłem z tymi okazami na niedzielny rynek w Chichicastenango. Tam szukałem sprzedawców grzybów i pokazywałem moje znaleziska. Jadalne i trujące okazy były natychmiast odróżniane i byłem mocno upominany, aby nie jeść "kaquljá :", ponieważ mogłoby to mieć fatalne konsekwencje. Zważywszy że "kaquljá :" odnosi się do legendarnego pochodzenia Amanita muscaria, wyrażeniem Quiche, które opisuje jego niebezpieczne, przerażające możliwości jest "itzel ocox", oznaczające zły lub diaboliczny grzyb.

W Comitán, San Cristóbal de Las Casas, oraz Tuxtla Gutiérrez w stanie Chiapas, w Meksyku, Amanita caesarea jest powszechnym i wysoce cenionym grzybem zwanym "yuyo" (lub "yullo"), który w niektórych regionach Ameryki Łacińskiej jest terminem stosowanym na oznaczenie "hierbas tiernas comestibles" (w "Diccionario de la lengua Española", Madrid, 1970), delikatne zioła jadalne. Jest on często przygotowywany przez pieczenie nad ogniem z węgla drzewnego i jadłem go w miejscach publicznych w San Cristóbal przy wielu okazjach. Nawiasem mówiąc, stale stwierdzałem w moich podróżach po Ameryce, że wśród osób świeckich, posiadających formalne wykształcenie, ogólną zasadą są różne stopnie mikofobii, lecz edukacyjnie mniej uprzywilejowani bywają wyraźnie mikofiliczni. Nie jest to tak paradoksalne, jak mogłoby się wydawać, gdyż chłopstwo jest najbliżej ziemi i zna z pierwszej ręki jej produkty zarówno uprawiane jak i dzikie. Amanita muscaria jest dobrze znany jako grzyb trujący w całym omawianym regionie Chiapas, a odkrywczym hiszpańskim epitetem dla niego w San Cristóbal de Las Casas i w Tuxtla Gutiérrez jest "yuyo de rayo", "yuyo" pioruna. Odkryłem również, że wśród mówiących w Tzeltal tubylców z San Cristobal i okolicy Zinacantán, wyrażenie to ma swój dokładny odpowiednik w ich języku. Amanita muscaria jest nazywany przez nich "yuy chauk," "yuy" będące wariantem hiszpańskiego "yuyo" oraz "chauk" oznaczające "rayo" lub piorun.

Chiapas i Gwatemala są nie tylko przyległe geograficznie, lecz co ważniejsze, podzielają wspólne dziedzictwo, więc można przypuszczać, że podobne mitologie grzybowe, znajdujące tam wyrażenie, odzwierciedlają wpływ dominującej cywilizacji Majów. Można jedynie domniemywać, w jaki sposób legenda ta stała się udziałem tak bardzo oddzielonych kultur jak te z Nowego Świata i indoeuropejskie, lecz nie jest nieprawdopodobne, że pojawiły się niezależnie u Majów. Planowane są dalsze dociekania pośród współczesnych gwatemalskich grup lingwistycznych obejmujących Cakchiquel, Kekchi, Mam, i Ixil w Gwatemali oraz Tzotzil, Tzeltal, Chontal, i inne w Meksyku, tak, aby w końcu było możliwe prześledzenie zakresu i głębokości tej starożytnej tradycji w Amerykach.

Przytaczana literatura

  1. Lowy, B. 1968. Un hongo de piedra preclasica de Mixco Viejo, Guatemala. Bol. Soc. Mex. Micol. 2: 9-15.
  2. Lowy, B. 1971. New records of mushroom stones from Guatemala. Mycologia 63: 983-993.
  3. Lowy, B. 1972a. A newly discovered copy of a Maya codex. Revista Interamer. Rev. 2:405-407.
  4. Lowy, B. 1972b. Mushroom symbolism in Maya codices. Mycologia 64: 816-824. Wasson, R. G. 1969. Soma: divine mushroom of immortality. Harcourt, Brace & World, Inc., New York. 381 p.
[ tłumaczenie: cjuchu ]



szukaj na psilosophy:  
 
Odsłon
od 08.09.2019



komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze

. .twój komentarz :

nick / ksywa :



komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze komentarze



PoradnikI ]   [ GatunkI ]   [ Honorowi psilodawcY ]   [ PsilosOpediuM ]   [ FaQ ]   [ ForuM ]   [ GalerY ]   [ TripograM ]   [ DarwiN ]   [ LinkI ]   [ EmaiL ]  

© psilosophy 2001-2022